ENAR
دوشنبه 31 تير 1398  
.اخبار
1397/11/28 يكشنبه
آشنایی با نقاط ضعف و قوت ساز و کار مالی پیشنهادی اروپا (اینستکس)
اگرچه اينستكس يك ساز و كار مطلوب براي ايران نيست، اما سازوكاري براي كم‌اثر كردن تحريم‌هاي امريكا می تواند باشد. اعلام اينستكس، نمادي از جدايي اروپا از امريكا است و با عملياتي شدن آن آثار تحريم‌هاي امريكا تعديل و تحمل فشار اقتصادي ايران افزايش خواهد يافت.
سه کشور آلمان، فرانسه و انگلیس 31 ژانویه 2019 (11 بهمن ماه 1397)، 4 ماه پس از اعلام تصمیم‌شان برای مقابله با تحریم‌های ثانویه آمریکا، به طور رسمی شرکت اداره کننده سازوکار ویژه مالی (SPV) اروپا برای تجارت با ایران موسوم به «اینستکس» (Instrument in Support of Trade Exchanges (INSTEX را با سرمایه 3 هزار یورویی راه‌اندازی و در پاریس ثبت کردند؛ که یک بانکدار آلمانی مدیریت آن را به عهده خواهد داشت. طبق اعلام این سه کشور، کشورهای دیگر از جمله چین و روسیه نیز می‌توانند در ادامه کار وارد اینستکس شوند. هدف اینستکس، تسهیل تجارت مشروع اتحادیه اروپا با ایران با وجود تحریم های آمریکا است. در مرحله نخست، وظیفه این نهاد جدید تامین موادغذایی، دارو و تجهیزات پزشکی برای ایران خواهد بود.

در بیانیه این دولت‌ها آمده است: «فرانسه، آلمان و انگلیس، در راستای تعهد راسخ و تلاش‌های ادامه‌دار خود برای "حفظ برنامه جامع اقدام مشترک" (برجام) که به تأیید قطعنامه شماره ۲۲۳۱ شورای امنیت رسیده، ایجاد "ابزار حمایت از مبادلات تجاری" را اعلام می‌کنند. این ابزار، کانال ویژه‌ای برای تسهیل تجارت مشروع میان عاملان اقتصادی اروپا و ایران است.»

اینستکس که مخفف عبارت «ابزار پشتیبانی مبادلات تجاری» است، بانک محسوب نمی‌شود و یک «شرکت تسویه مالی» است. به عبارت دیگر، این شرکت وظیفه تسویه حساب بین شرکت‌های ایرانی و اروپایی که در زمینه صادرات و واردات به یکی از دو مقصد را دارند به عهده خواهد داشت. اینستکس موسسه‌ای است که این اجازه را می‌دهد که بدون انجام مراودات مالی بین ایران و اتحادیه اروپا تجارت همچنان صورت گیرد. یک شرکت ایرانی کالایی به اروپا صادر می‌کند و در قبال آن اعتباری به دست می آورد که خود او یا یک واردکننده ایرانی می‌تواند از آن برای واردات کالا از اروپا به ایران استفاده کند؛ بدون اینکه پولی بین طرفین مبادله شود. در مقابل، همین سازوکار برای صادرکنندگان و واردکنندگان اروپایی نیز می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد. به رغم ثبت اینستکس در فرانسه و اعلام موجودیت سازوکار ویژه مالی اروپا برای تجارت با ایران، زمان عملیاتی شدن اینستکس هنوز مشخص نیست. از سوی دیگر،  بانک مرکزی ایران باید همچون اروپایی‌ها شرکتی در تهران ایجاد کند که طرف حساب اینستکس باشد. علاوه بر این، همان‌طور که در بیانیه اروپایی‌ها نیز آمده، اینستکس قرار است در چارچوب قوانین مربوط به شفافیت مالی عمل کند و از این رو ایران باید برای بهره‌گیری از خدمات این نهاد جدید، برنامه اقدام خود در زمینه گروه کاری اقدام مالی (FATF)‌ را اجرا کند. (پایگاه خبری اتاق بازرگانی و صنایع ... ایران)

ساز و کار اینستکس در نخستین گام اروپایی است و سه كشور اروپايي تلاش خواهند کرد؛ آن را به كشورهاي ديگر گسترش دهند. اين ساز و كار با رعایت دقیق‌ترین استانداردهای جهانی در زمینه مبارزه علیه پولشویی، تأمین مالی تروریسم (AML/CFT) و نیز با رعایت تحریم‌های اتحادیه اروپا و سازمان ملل عمل خواهد کرد. در این راستا، سه كشور امضاكننده انتظار دارند که ایران هر چه سریع‌تر به تمامی تعهدات خود در چهارچوب مفاد FITF عمل کند.

دیدگاه کارشناسان
برخی اینستکس را کانال مالی مختص 3 کشور اروپایی و ایران دانسته‌اند اما فرانسه، آلمان و انگلیس آن را سازوکاری برای استفاده همه کشورهای اروپایی می داند. عدم حضور دیگر کشورها از جمله چین و روسیه در ابتدای راه‌اندازی این سازوکار همچنین باعث شده تا در مورد جامعیت آن تردیدهایی ایجاد شود. با این حال طبق بیانیه صادر شده از سوی اروپایی‌ها، در گام بعدی دیگر کشورها می‌توانند به عضویت اینستکس درآیند. تمرکز این مکانیسم بر غذا و دارو در گام نخست، نقطه ضعف آن دانسته شده است. اینستکس اما به اعتقاد بسیاری از تحلیلگران می‌تواند مسیر گسترش مبادلات تجاری میان ایران و اروپا و ایران و دیگر کشورهای جهان را غیر از غذا و دارو، در دیگر حوزه‌های تجاری نیز فراهم کنند. گسترش دامنه فعالیت تجاری اینستکس مرحله‌ای زمان‌بر اما امکان‌پذیر است.

در این راستا بر اساس نظر برخی از تحلیل گران، سازمان های صنعتی، سران دولتی، تحلیلگران و نمایندگان شرکت های درگیر با این چالش ها بر این باورند که تلاش های اروپا در مقایسه با جدیتی که آمریکا برای تحت فشار قرار دادن شرکت های اروپایی به خرج می دهد بسیار کم است.

از سوی دیگر برخی نیز بر این باورند که اگر سازوکار مالی ویژه اتحادیه اروپا از لحاظ اقتصادی و سیاسی به اندازه‌ای اثربخش باشد که بتواند ایران را یک سال دیگر در برجام نگاه دارد، آن‌گاه باید منتظر انتخابات ریاست‌جمهوری 2020 در آمریکا و 2021 در ایران بود تا شاید پس از مدت‌ها به‌طور هم‌زمان دو رئیس‌جمهور دور اولی در دو کشور به قدرت برسند و این فرصت را داشته باشند که در مورد ابعاد مختلف برجام مذاکره کنند و به درک تازه‌ای از آن برسند.

علاوه بر این، برخی کارشناسان معتقدند سازوکار مالی ویژه، ابزاری است که اتحادیه اروپا می‌تواند به کمک آن استقلال خود را از آمریکا به اثبات برساند. روسیه و چین نیز با انتشار بیانیه‌هایی جداگانه از اقدام اروپایی‌ها در راه‌اندازی سازوکار مالی ویژه برای حفظ روابط تجاری با ایران و حمایت از برجام ابراز خشنودی کردند تا مشخص شود که آمریکا در برهه کنونی برای تحریم ایران هیچ‌یک از قدرت‌های بزرگ را همراه خود نمی‌بیند.

همچنین الی گرانمایه، معاون برنامه خاورمیانه و شمال آفریقا در اندیشکده شورای روابط خارجی اروپا، در این ارتباط مطرح می کند «اروپایی‌ها با ایجاد یک پوسته سخت و مستقل پیرامون سازوکار مالی ویژه خود، کار را برای آمریکا دشوار کرده‌اند. آمریکا دیگر نمی‌تواند به‌راحتی اینستکس را تحریم کند و یا محدودیتی برای رفت‌وآمد مدیران آن به آمریکا قائل شود. البته انجام چنین اقداماتی از لحاظ قانونی برای آمریکایی‌ها امکان‌پذیر است اما هزینه سیاسی آن بسیار گزاف خواهد بود».

برخی نیز بر این باورند که اگر گستره پوشش این ساز و کار از اقلام انسانی فراتر نرود، صرفا کمکی به روایتی خواهد بود که دولت آمریکا سعی در ارائه آن دارد. چرا که پامپئو روز ۱۲ دسامبر (۲۱ آذر) در یک نشست خبری در مقر سازمان ملل متحد گفته بود: «در تحریم‌ها علیه ایران، برای مواد غذایی و اقلام دارویی استثناهای انسانی در نظر گرفته شده است. اگر فعالیتی که انجام می‌شود با این استثناها همسو باشد، روشن است که ما تحریمی -علیه این فعالیت‌ها- اعمال نمی‌کنیم.»

واکنش ایران به اینستکس
دکتر جواد ظریف وزیر امورخارجه ایران در جلسه ای که در کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی در 15 بهمن 97 با حضور، معاونین و مدیران وزارت اقتصادی و دارایی و بانک مرکزی به‌ منظور بررسی و تبادل نظر پیرامون ابزاری در حمایت از تبادلات تجاری برگزار شده بود مطرح کرد که ارائه این سازوکار، گام مثبت و اولیه‌ای از سوی اتحادیه اروپا برای حفظ منافع ایران در برجام است. همچنین وی مطرح کرد که «منتظریم مراحل اجرایی و عملیاتی آن طی شود»، وی ضمن رد ارتباط "اینستکس" با FATF تأکید کرد که "این ارتباط را نمی‌پذیریم و حتی اعتراض کردیم که اقدام دیرهنگام اروپا در ارائه این سازوکار نمی‌تواند مشروط باشد».

آقای آملی لاریجانی رئیس قوه قضاییه نیز در 15 بهمن 97 با اشاره به ایجاد ساز و کار مالی «اینستکس» از سوی اروپا مطرح کرد: اروپایی‌ها بعد از ۹ ماه تعلل و مذاکره، یک ساز و کار با ظرفیت محدود، آن هم نه برای تبادل پول بلکه برای تامین غذا و دارو ایجاد کرده اند. کشور‌هایی که در مقابل رذالت آمریکا در خروج از برجام، مدعی پایبندی به این توافق بودند، اقداماتشان محدود به «اینستکس» شده و حسب گزارش‌ها دو شرط عجیب نیز گذاشته اند؛ یکی اینکه ایران به FATF بپیوندد و دیگری آنکه در زمینه موشکی وارد مذاکره شود. لازم است این کشور‌ها بدانند که جمهوری اسلامی ایران به هیچ وجه این شروط تحقیرآمیز را نخواهد پذیرفت و به بهای باز شدن یک آبراهه کوچک نظیر اینستکس، تن به هر خواسته‌ای نخواهیم داد.  رئیس قوه قضاییه با اشاره به تعهد و وظیفه اروپا نسبت به برداشتن تحریم ها، اظهار کرد: مگر جمهوری اسلامی برای تامین غذا و داروی خودح ناتوان است؟ اصلا مگر دارو غذا تحریم بوده است که حالا این ساز و کار مالی را به عنوان یک امتیاز القا کنند؟

آقای علی مطهری نایب رئیس مجلس شورای اسلامی نیز در این خصوص مطرح می کند؛ «در حال حاضر نمی‌شود نظر مثبتی در این باره داد و قضاوت نهایی زمانی است که اجرای آن را نظاره کنیم. این گام اول است و اروپا باید به همه تعهدات خود طبق بیانیه ماه می ۲۰۱۸ وزرای خارجه ایران و سه کشور اروپایی عمل کند. اینکه در خبر‌ها آمده بود که یکی از این وزرا اجرای این ساز و کار را مشروط به پیوستن ایران به معاهده بین‌المللی اف‌ای‌تی‌اف دانسته است نوعی دخالت در امور داخلی ایران است و وزارت‌خارجه باید عکس‌العمل مناسب نشان دهد.» آقای مطهری با بیان اینکه اروپا با راه اندازی اینستکس بیشتر به دنبال منافع خودش است، اظهار داشت: این ساز و کار از نظر استقلال اروپا در مقابل آمریکا و از نظر تلاش برای شکست سلطه دلار برای اروپا نیز نافع است.

ضعف‌هاي اينستكس

نخست، يكي از ضعف‌هاي اساسي اينستكس «شروع محدود و تدريجي» است. اين محدود بودن هم در مورد مؤسسان آن مطرح است و هم در خصوص محصولات و خدماتي كه در گام‌هاي اول مي‌توان تجارت كرد. انتظار اين است كه اينستكس نه تنها مواد حياتي،‌ بلكه همه محصولات و خدمات مورد نظر تجار و دولت ايران را پوشش دهد.

دوم، «امضاء اينستكس از سوي تنها سه قدرت بزرگ اروپايي»، ضعف دوم اين ساز و كار است كه با انتظارات و وضعيت مطلوب جمهوري اسلامي ايران فاصله دارد.  انتظار مي‌رفت اين سازوكار از سوي اتحاديه اروپا اعلام و از سوي همه اين كشورها تعهد و پيگيري شود. بديهي است محدود شدن آن به سه كشور، گوياي شكاف در اين اتحاديه است.

سوم، «منوط و مشروط شدن اينستكس به برخي اما و اگرها»، ضعف ديگر اين ساز و كار مالي است كه ممكن است زمينه‌اي براي تضعيف رويكرد تعامل‌گرا با اروپا در داخل كشور شده و روند آن به قدري طولاني شود كه شكيبايي ايران براي اجراي برجام پايان يابد. اروپا بايد تلاش کند اين روند را كوتاه، و كارآمدي و تأثيرگذاري آن را تقويت نمايد.

چهارم، «آسيب‌پذير بودن اتحاديه اروپا در مقابل امريكا» است که ميزان مطلوب و مؤثر بودن اینستکس را با ترديد روبه رو كرده است. دولت امريكا با تمام توان، كنشگران اقتصادي اروپا به وي‍ژه شركت‌ها و افراد را به اقدامات تنبيهي تهديد مي‌كند. طبيعي است كه در صورت عدم مقابله جدي دولت‌هاي اروپايي با اقدامات امريكا، اين رويكرد مي‌تواند اين ساز و كار را كم‌اثر سازد.

نقاط قوت اينستكس
نخست، هر چند امضاي اينستكس از سوي سه قدرت بزرگ اروپايي صورت گرفته،‌ اما ساير كشورهاي جهان نه تنها محدوديتي براي پيوستن به اين سازوكار ندارند، بلكه تلاش مي‌شود كه چنين روندي به سرعت اتقاق بيفتد. سه كشور اروپايي در تلاشند در مرحله نخست، بقيه كشورهاي عضو اتحاديه اروپا و سپس همه كشورها و شركت‌هاي جهان از اين ساز و كار استفاده كنند.

دوم، اينستكس از سوي سه قدرت بزرگ اروپايي تأسيس شده و دولت‌ها و بانك مركزي این کشورها از اين ساز و كار حمايت مي‌كنند. حمايت حاكميتي سه کشور اروپایی از این ساز و کار موجب مي‌شود امريكا نتواند آن را به راحتي تحريم كند. به همين دليل امريكايي ها به دنبال تحريم و مجازات شركت ها و افرادي هستند كه از اين ساز و كار استفاده خواهند كرد. بي‌اثر شدن اقدامات تنبيهي امريكا مي‌تواند اين ساز و كار را تقويت و انگيزه بيش تري براي كشورهاي ديگر جهت پيوستن به اين ساز و كار فراهم آورد. 

سوم، اينستكس نشان دهنده اراده سياسي اروپا براي مقابله با يك‌جانبه‌گرايي دولت امريكاست. تداوم و رونق گرفتن اين ساز و كار مي‌تواند آغاز روندي براي شكل‌گيري سازوكارهاي مالي مستقل از امريكا در جهان باشد. اين روند مي‌تواند ه‍ژموني دلاري و مالي امريكا را در جهان، نه تنها از سوي دشمنان بلكه متحدين سنتي آن به چالش بكشد. 

نتیجه گیری
اتحادیه اروپا در طرح اینستکس از ایران خواسته‌اند دستورات FATF را اجرایی کند و صادرات بیشتر را منوط به تصویب FATF کرده است. در واقع این کانال ویژه مالی با توجه به اشاره کردن صرف به دارو و مواد غذایی و عدم اشاره به صادرات مواد اولیه، قطعات و تجهیزات تولید و صنعتی و موضوع نفت و نحوه تبادلات مالی آن، به صورت حداقلی تصویب شده است. در واقع، اینستکس ابزاری برای مبادله کالاهایی است که مشمول تحریم های آمریکا نیست و سازوکار قانونی مشخص و جدی برای مقابله با تحریم های آمریکا در آن تعریف نشده است.

البته به رغم موارد فوق، اگرچه اينستكس يك ساز و كار مطلوب براي ايران نيست، اما سازوكاري براي كم‌اثر كردن تحريم‌هاي امريكا می تواند باشد. اعلام اينستكس، نمادي از جدايي اروپا از امريكا است و با عملياتي شدن آن آثار تحريم‌هاي امريكا تعديل و تحمل فشار اقتصادي ايران افزايش خواهد يافت. امريكا به رغم يك‌جانبه‌گرايي اوليه در خروج از برجام، به دنبال همراه كردن اروپا عليه ايران است و در اين راه تلاش خواهد كرد كه ايران‌هراسي را گسترش و جمهوري اسلامي ايران را امنيتي و تحريم‌هاي بين‌المللي را احيا کند، از این رو، اينستكس را می توان نماد شكست اين تلاش آمریکا دانست.

ضمن آنکه، تلاش جمهوري اسلامي ايران بايد در راستاي حفظ برجام و تقويت ساز و كارهاي ارتباطي با ساير كشورهاي جهان به منظور مقابله با رويكرد تقابل‌گرايانه امريكا باشد. دولت ترامپ به دنبال امنيتي‌سازي ايران و احياي تحريم‌هاي چندجانبه بين‌المللي است تا اقدامات خود را قانوني و در نزد افكار عمومي پذيرفتني کند. در همين حال ايجاد شكاف در درون نظام سياسي، هدف ديگري است كه ممكن است در راستاي حمايت يا مخالفت با برجام شكل گيرد. مسئولان جمهوري اسلامي ايران بايد به موضوع تحريم‌ها نگاه ملي و كلان داشته و هرگز وارد تعارضات داخلي نشوند. برجام يك تصميم كلان ملي است و نبايد منشأ خصومت و تعارض شود.

 
امتیاز دهی
 
 

آرشیو
نسخه قابل چاپ
تمامی حقوق متعلق به کنفرانس امنیتی تهران می باشد - کپی رایت 2013-2016